คลังนวัตกรรมศึกษาธิการจังหวัดเชียงใหม่
สืบค้นผลงานและข้อเสนอนวัตกรรมการเรียนรู้ของบุคลากรทางการศึกษาในจังหวัดเชียงใหม่
นวัตกรรม MOVE FOR HEALTH ขยับกาย พัฒนาชีวิต ลดอ้วน เพิ่มสูง ด้วยพลังชุมชนสุขภาวะ
สุขภาพและภาวะโภชนาการของนักเรียนเป็นพื้นฐานสำคัญต่อการเจริญเติบโต พัฒนาการทางร่างกาย สติปัญญา อารมณ์ และความพร้อมในการเรียนรู้ โดยเฉพาะในช่วงวัยเรียนซึ่งเป็นช่วงสำคัญของการสร้างพฤติกรรมสุขภาพ หากนักเรียนมีพฤติกรรมการบริโภคอาหารที่ไม่เหมาะสม รับประทานอาหารหวาน มัน เค็ม หรืออาหารแปรรูปมากเกินไป มีกิจกรรมทางกายไม่เพียงพอ และมีพฤติกรรมเนือยนิ่งต่อเนื่อง อาจส่งผลให้เกิดภาวะทุพโภชนาการ โดยเฉพาะภาวะเริ่มอ้วนและอ้วน รวมถึงส่งผลต่อการเจริญเติบโตและคุณภาพชีวิตของผู้เรียนในระยะยาว ข้อมูลจากระบบสารสนเทศเพื่อติดตามและดูแลควบคุมภาวะทุพโภชนาการ School Lunch System (SLS) ของนักเรียนที่ได้รับการสนับสนุนจากกองทุนเพื่อโครงการอาหารกลางวันในโรงเรียนประถมศึกษา ปีงบประมาณ 2568 จำนวน 240,321 คน พบว่า ในช่วงต้นภาคเรียนที่ 1/2568 มีนักเรียนที่มีภาวะเตี้ยจำนวน 44,243 คน คิดเป็นร้อยละ 18.41 มีภาวะผอมจำนวน 21,677 คน คิดเป็นร้อยละ 9.02 และมีภาวะเริ่มอ้วนและอ้วนจำนวน 19,610 คน คิดเป็นร้อยละ 8.16 แม้ในช่วงปลายภาคเรียนที่ 1/2568 จำนวนนักเรียนที่มีภาวะเริ่มอ้วนและอ้วนจะลดลงเหลือ 8,940 คน หรือร้อยละ 3.72 แต่เมื่อพิจารณาค่าเฉลี่ยย้อนหลัง 3 ปี ระหว่างปีงบประมาณ 2566–2568 ยังคงพบปัญหาภาวะเริ่มอ้วนและอ้วนเฉลี่ยร้อยละ 5.06 สะท้อนให้เห็นว่าปัญหาภาวะโภชนาการของเด็กวัยเรียนยังคงเป็นประเด็นที่จำเป็นต้องได้รับการแก้ไขอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง จากความสำคัญดังกล่าว สำนักงานกองทุนเพื่อโครงการอาหารกลางวันในโรงเรียนประถมศึกษาได้กำหนดแนวทางสนับสนุนสถานศึกษาในการแก้ไขปัญหาภาวะทุพโภชนาการของนักเรียน โดยมุ่งให้นักเรียนกลุ่มเริ่มอ้วนและอ้วนได้รับการส่งเสริมกิจกรรมทางกาย มีความรู้ด้านอาหารและโภชนาการที่เหมาะสม และสามารถปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพของตนเองได้ โดยมีเป้าหมายให้นักเรียนได้รับการสร้างความรอบรู้ด้านอาหารและโภชนาการที่ปลอดภัย ตลอดจนมีพฤติกรรมสุขภาพที่พึงประสงค์ โรงเรียนมูลนิธิมหาราช 5 ตระหนักถึงความสำคัญของปัญหาดังกล่าว จึงได้ดำเนินการสำรวจและคัดกรองภาวะโภชนาการของนักเรียน โดยใช้การชั่งน้ำหนัก วัดส่วนสูง และจัดทำข้อมูลนักเรียนเป็นรายบุคคล เพื่อใช้เป็นฐานในการวางแผนดูแลและส่งเสริมสุขภาพให้เหมาะสมกับสภาพของผู้เรียนแต่ละคน ควบคู่กับการให้ความรู้เกี่ยวกับการรับประทานอาหารครบ 5 หมู่ในสัดส่วนที่เหมาะสม การลดการบริโภคอาหารหวาน มัน เค็ม และอาหารแปรรูป ตลอดจนส่งเสริมให้นักเรียนเลือกบริโภคอาหารที่มีประโยชน์ในชีวิตประจำวัน นอกจากนี้ โรงเรียนยังให้ความสำคัญกับการสร้างโอกาสให้นักเรียนได้เคลื่อนไหวร่างกายอย่างสม่ำเสมอ ผ่านกิจกรรมที่เหมาะสมกับช่วงวัย เช่น การออกกำลังกายหน้าเสาธง กิจกรรมแอโรบิค การเล่นกีฬา และกิจกรรมการเคลื่อนไหวร่างกาย ต่าง ๆ พร้อมทั้งบูรณาการการดำเนินงานร่วมกับงานโภชนาการอาหารกลางวัน โดยปรับเมนูอาหารให้เหมาะสมตามหลักโภชนาการ ลดปริมาณไขมันและน้ำตาล ตลอดจนส่งเสริมการมีส่วนร่วมของครู ผู้ปกครอง และชุมชนในการดูแลและติดตามพฤติกรรมสุขภาพของนักเรียนอย่างต่อเนื่อง อย่างไรก็ตาม การแก้ไขปัญหาภาวะเริ่มอ้วนและอ้วนให้เกิดผลอย่างยั่งยืนไม่ควรจำกัดอยู่เพียงการควบคุมน้ำหนักหรือการจัดกิจกรรมออกกำลังกายเป็นครั้งคราวเท่านั้น แต่ควรพัฒนาเป็นระบบสุขภาวะที่ดูแลผู้เรียนอย่างรอบด้าน ตั้งแต่การคัดกรองและติดตามการเจริญเติบโต การสร้างความรอบรู้ด้านอาหารและโภชนาการ การส่งเสริมกิจกรรมทางกาย การสร้างพฤติกรรมการพักผ่อนที่เหมาะสม ตลอดจนการจัดสภาพแวดล้อมในโรงเรียนที่เอื้อต่อสุขภาพ โดยให้ความสำคัญทั้งกับการ “ลดอ้วน” และการส่งเสริมให้เด็ก “เพิ่มสูงและเติบโตสมวัย” ตามศักยภาพของแต่ละบุคคล ซึ่งสอดคล้องกับผลที่คาดหวังของโครงการที่มุ่งให้นักเรียนมีน้ำหนักและส่วนสูงตามเกณฑ์มาตรฐาน และมีความรอบรู้และพฤติกรรมด้านสุขภาพที่พึงประสงค์ ด้วยเหตุนี้ โรงเรียนมูลนิธิมหาราช 5 จึงพัฒนาแนวทางการดำเนินงานที่เป็นแบบอย่าง “MOVE FOR HEALTH ขยับกาย พัฒนาชีวิต ลดอ้วน เพิ่มสูง ด้วยพลังชุมชนสุขภาวะ” ขึ้น เพื่อเป็นกลไกในการขับเคลื่อนการส่งเสริมสุขภาวะของนักเรียนอย่างเป็นระบบ โดยมุ่งเปลี่ยนจากการแก้ปัญหาภาวะโภชนาการเฉพาะรายไปสู่การสร้างพฤติกรรมสุขภาพที่ดีให้เป็นวิถีชีวิตของผู้เรียน ผ่านการขยับกายอย่างสม่ำเสมอ การรับประทานอาหารที่มีคุณค่า การพักผ่อนเพียงพอ การรู้เท่าทันสุขภาพของตนเอง และการติดตามพัฒนาการด้านน้ำหนักและส่วนสูงอย่างต่อเนื่อง ซึ่งจุดสำคัญของแนวทาง MOVE FOR HEALTH คือการใช้พลังความร่วมมือของ โรงเรียนครอบครัว ชุมชน และภาคีเครือข่ายสุขภาพ เป็นฐานในการดำเนินงาน เนื่องจากพฤติกรรมสุขภาพของเด็กมิได้เกิดขึ้นเฉพาะในโรงเรียน แต่เชื่อมโยงกับวิถีชีวิตภายในครอบครัวและสภาพแวดล้อมของชุมชน โรงเรียนจึงประสานความร่วมมือกับผู้ปกครองและภาคีเครือข่าย เช่น เทศบาลตำบลริมเหนือ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลบ้านเหมืองผ่า และสถานศึกษาในเครือข่าย เพื่อร่วมกันส่งเสริมและติดตามสุขภาวะของนักเรียน ดังนั้น MOVE FOR HEALTH ขยับกาย พัฒนาชีวิต ลดอ้วน เพิ่มสูง ด้วยพลังชุมชนสุขภาวะ จึงมิใช่เพียงกิจกรรมออกกำลังกายหรือโครงการลดน้ำหนัก แต่เป็นแนวทางการพัฒนาผู้เรียนแบบองค์รวมที่นำข้อมูลสุขภาพมาใช้ในการวางแผน จัดกิจกรรมที่สอดคล้องกับปัญหาและความต้องการของผู้เรียน ติดตามผลอย่างต่อเนื่อง และสร้างความร่วมมือจากทุกภาคส่วน เพื่อให้นักเรียนสามารถดูแลสุขภาพของตนเอง มีภาวะโภชนาการที่เหมาะสม มีการเจริญเติบโตสมวัย มีพฤติกรรมสุขภาพที่พึงประสงค์ และเติบโตเป็นเด็กที่ “แข็งแรง สมวัย ใส่ใจสุขภาพ และมีคุณภาพชีวิตที่ดีอย่างยั่งยืน
Spirit & Skill: การพัฒนาความมีน้ำใจนักกีฬาสำหรับนักเรียน
การวิจัยและพัฒนานวัตกรรมการศึกษาครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) พัฒนาและหาประสิทธิภาพของระบบเว็บแอปพลิเคชันวิเคราะห์ผลการเรียนรู้พลศึกษาร่วมกับแผนการจัดการเรียนรู้โดยใช้ทฤษฎีพัฒนาการทางจริยธรรมของโคลเบิร์ก สำหรับนักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้นให้เป็นไปตามเกณฑ์ที่กำหนด (2) เปรียบเทียบความมีน้ำใจนักกีฬาและผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนวิชาพลศึกษาก่อนและหลังเรียน (3) ศึกษาแนวโน้มและลักษณะพัฒนาการด้านความมีน้ำใจนักกีฬาของนักเรียนเป็นรายบุคคล และ (4) ศึกษาความพึงพอใจและเจตคติต่อการใช้งานระบบเว็บแอปพลิเคชัน กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัยครั้งนี้ คือ นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 โรงเรียนบ้านปง (อินทขิลวิทยาคาร) ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2569 จำนวน 11 คน ซึ่งได้มาจากการเลือกแบบเจาะจง เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยประกอบด้วย ระบบเว็บแอปพลิเคชัน “Spirit & Skill” ที่เขียนโครงสร้างรหัสคำสั่งผ่าน Google AI Studio, โปรแกรม Antigravity และรันระบบด้วย Google Apps Script ร่วมกับคลังข้อสอบกรณีศึกษา และแผนการจัดการเรียนรู้กีฬาบาสเกตบอล จำนวน 8 แผน สถิติที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ ค่าเฉลี่ย, ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน (S.D.), การทดสอบค่าทีแบบกลุ่มตัวอย่างไม่เป็นอิสระต่อกัน (Dependent Samples t-test) และการวิเคราะห์เชิงคุณภาพเนื้อหา ผลการวิจัยและพัฒนานวัตกรรมพบว่า 1. ผลการพัฒนาและประสิทธิภาพนวัตกรรม: แผนการจัดการเรียนรู้พลศึกษาบูรณาการร่วมกับทฤษฎีพัฒนาการทางจริยธรรมของโคลเบิร์กและการใช้วิธีกรณีศึกษาผ่านเกณฑ์การประเมินจากผู้เชี่ยวชาญ โดยมีค่าดัชนีความสอดคล้อง (IOC) อยู่ระหว่าง 0.67 - 1.00 ในขณะที่ตัวระบบ Web Application มีความเสถียร สามารถเก็บข้อมูลหลังบ้านรายบุคคลลงสู่ Google Sheets ได้อย่างถูกต้อง มีระบบประมวลผล Dashboard อัจฉริยะ และมีระบบรักษาความปลอดภัยป้องกันการคัดลอกข้อความและแคปเจอร์หน้าจอ 2. ผลสัมฤทธิ์และการพัฒนาความมีน้ำใจนักกีฬา: คะแนนเฉลี่ยความมีน้ำใจนักกีฬาในภาพรวมของนักเรียนหลังเรียน (M= 74.44, S.D. = 7.16) สูงกว่าก่อนเรียน (M = 67.44, S.D. = 8.40) อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .05 (t = -7.18, p = .00) และเมื่อจำแนกเป็นรายด้าน พบว่าคะแนนเฉลี่ยหลังเรียนสูงกว่าก่อนเรียนอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .05 ครบทั้ง 5 ด้าน ได้แก่ ด้านรู้แพ้ รู้ชนะ รู้อภัย (p = .02), ด้านความยุติธรรม (p = .00), ด้านความสามัคคี (p = .00), ด้านความรับผิดชอบ (p = .00) และด้านความมีระเบียบวินัย (p = .00)
นวัตกรรมเสริมสร้างทักษะชีวิตและคุณภาพชีวิตผู้เรียน โดยใช้ MAHARAJ Model
นวัตกรรม “นวัตกรรมเสริมสร้างทักษะชีวิตและคุณภาพชีวิตผู้เรียน โดยใช้ MAHARAJ Model” มีความสำคัญต่อการพัฒนาผู้เรียนของโรงเรียนมูลนิธิมหาราช 5 เนื่องจากผู้เรียนในปัจจุบันต้องเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงของสังคม เทคโนโลยี และสภาพแวดล้อม ซึ่งอาจส่งผลต่อการดูแลสุขภาพ การควบคุมอารมณ์ การอยู่ร่วมกับผู้อื่น และการตัดสินใจในชีวิตประจำวัน โรงเรียนจึงจำเป็นต้องมีแนวทางในการดูแลและพัฒนาผู้เรียนอย่างเป็นระบบ มิใช่มุ่งเฉพาะผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนเพียงด้านเดียว การวิเคราะห์ข้อมูลผู้เรียนรายบุคคลผ่านระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียน การสังเกตพฤติกรรม การเยี่ยมบ้าน การพูดคุยกับผู้ปกครอง และข้อมูลจากกิจกรรมพัฒนาผู้เรียน พบว่าผู้เรียนมีความแตกต่างกันทั้งด้านสุขภาพกาย อารมณ์ สังคม ครอบครัว และการเรียนรู้ ผู้เรียนบางส่วนยังควรได้รับการส่งเสริมด้านการดูแลสุขภาพ การออกกำลังกาย การพักผ่อน การจัดการอารมณ์ การสื่อสารเชิงบวก การทำงานร่วมกับผู้อื่น การคิดวิเคราะห์ และการเลือกปฏิบัติตนอย่างเหมาะสม โรงเรียนจึงนำประเด็นดังกล่าวมาจัดลำดับความสำคัญ โดยกำหนดให้การเสริมสร้างทักษะชีวิตและคุณภาพชีวิตของผู้เรียนเป็นประเด็นเร่งด่วนที่สามารถพัฒนาได้จริงตามบริบทของสถานศึกษา เพราะเป็นพื้นฐานสำคัญที่จะช่วยให้ผู้เรียนมีภูมิคุ้มกันในการดำเนินชีวิต รู้จักดูแลตนเอง รู้เท่าทันปัจจัยเสี่ยง สามารถปรับตัวต่อสถานการณ์ต่าง ๆ และอยู่ร่วมกับผู้อื่นอย่างมีความสุข นวัตกรรมนี้จึงได้ออกแบบขึ้นโดยใช้ MAHARAJ Model ร่วมกับกระบวนการบริหารคุณภาพ PDCA เพื่อบูรณาการการเฝ้าระวังและคัดกรองผู้เรียน การสร้างความตระหนักรู้ การพัฒนาทักษะชีวิต การสร้างเครือข่ายความร่วมมือ การส่งเสริมแกนนำและบุคคลต้นแบบ การติดตามประเมินผล และการสร้างความรับผิดชอบร่วมกันของทุกฝ่าย ส่งผลให้การดูแลผู้เรียนมีความชัดเจน เป็นระบบ และต่อเนื่อง ความสำคัญของนวัตกรรมนี้คือ ช่วยให้สถานศึกษามีรูปแบบการพัฒนาผู้เรียนที่เชื่อมโยงข้อมูลรายบุคคลกับการจัดกิจกรรมและการดูแลช่วยเหลือนักเรียนอย่างเหมาะสม ครูสามารถนำข้อมูลไปใช้วางแผนส่งเสริมและพัฒนาผู้เรียนได้ตรงตามความต้องการ ผู้ปกครอง ชุมชน และภาคีเครือข่ายมีส่วนร่วมในการดูแลผู้เรียนมากขึ้น ขณะที่ผู้เรียนได้รับการพัฒนาอย่างสมดุลทั้ง 4 มิติ ได้แก่ สุขภาพกาย สุขภาพจิตใจ สุขภาพสังคม และสุขภาพปัญญา ดังนั้น นวัตกรรมเสริมสร้างทักษะชีวิตและคุณภาพชีวิตผู้เรียน โดยใช้ MAHARAJ Model จึงเป็นแนวทางสำคัญที่ช่วยยกระดับคุณภาพผู้เรียนให้สามารถดูแลตนเอง มีทักษะชีวิตที่จำเป็น มีพฤติกรรมเหมาะสม อยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างมีความสุข และเติบโตเป็นพลเมืองที่มีคุณภาพอย่างยั่งยืน
BTPS-4H SMART Model รูปแบบการพัฒนาสุขภาวะ 4 มิติ เพื่อเสริมสร้างผู้เรียนสุขภาพดี มีความสุข และมีคุณลักษณะในศตวรรษที่ 21 ตามอัตลักษณ์ “สนุกอ่าน คำนวณดี ไอทีเด่น เน้นอาชีพ” โรงเรียนบ้านต้นผึ้ง
โรงเรียนบ้านต้นผึ้ง ตั้งอยู่ในอำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นพื้นที่กึ่งเมืองกึ่งชนบท ที่มีการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างรวดเร็ว จากเดิมที่เป็นพื้นที่เกษตรกรรม ปัจจุบันได้รับอิทธิพลจากการขยายตัวของเมืองเชียงใหม่ ธุรกิจท่องเที่ยว และเทคโนโลยีดิจิทัล ทำให้วิถีชีวิตของครอบครัวนักเรียนเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม ผู้ปกครองจำนวนมากต้องออกไปทำงานต่างถิ่นหรือทำงานนอกภาคเกษตร ส่งผลให้นักเรียนจำนวนหนึ่งอยู่ในความดูแลของผู้ปกครองทดแทน เช่น ปู่ ย่า ตา ยาย ขาดการดูแลด้านพฤติกรรมและสุขภาพอย่างใกล้ชิด ประกอบกับการเข้าถึงสื่อออนไลน์และอาหารแปรรูปที่สะดวกขึ้น ส่งผลกระทบต่อสุขภาวะของผู้เรียนทั้ง 4 มิติอย่างชัดเจน